Διασταυρούμενα Πυρά

Υπάρχουν πολλά σημεία που θα ήθελα να απαντήσω [στον Ευ. Τσακαλώτο] καθώς η συζήτηση κατέληξε σε θεωρητικά επίπεδα σχετικά με την αποτυχία της φιλελεύθερης λογικής. Ας δούμε, λοιπόν, πώς βλέπουμε οι μη ετερόδοξοι οικονομολόγοι την κατάσταση, έστω κι αν ως αφελείς δεχτήκαμε τη δυνατότητα της απορρύθμισης. Υπογραμμίζω, χωρίς χαιρέκακη αντίληψη, για όσους με πάθος και χωρίς λογική επιμένουν να βλέπουν μέσα από ένα σπασμένο καθρέπτη.

Συμφωνούμε, λοιπόν, ότι η απληστία των ατόμων και η αποτυχία των αγορών μάς οδήγησαν εδώ που είμαστε. Οι επενδυτές, στην προσπάθειά τους να πετύχουν όλο και μεγαλύτερες αποδόσεις, αγόραζαν πρωτότυπα χρεόγραφα, αφού ομαδοποιούσαν χρέη όλο και πιο επικίνδυνων δανειστών (σπίτια, πιστωτικές κάρτες, δάνεια χωρών χαμηλής πιστοληπτικής δυνατότητας κα.). Οι επενδυτικές τράπεζες μεταβίβαζαν τα χρεόγραφα σε εύπορους κεφαλαιούχους, οι οποίοι χρησιμοποιούσαν την οικονομική τους επιφάνεια, το όνομά τους στην αγορά και πιθανές «άλλες» διασυνδέσεις για να τα αγοράσουν, σ’ ένα μεγάλο ποσοστό, με τραπεζική κάλυψη. Οι μεγάλοι επενδυτικοί οίκοι αγοράζουν την αξιοπιστία των πελατών τους, σ’ενα μεγάλο βαθμό την προσδιορίζουν οι ίδιοι και τη μοχλεύουν, ώστε να μειώσουν το μέσο κίνδυνο.

Για να μην κάνουμε λάθη, οφείλουμε να πούμε ότι κανένα χρηματοπιστωτικό εργαλείο δεν αυξάνει τον κίνδυνο. Τον κίνδυνο τον αυξάνουν οι συνθήκες και οι χειριστές των εργαλείων. Τα εργαλεία δεν διαμορφώνουν κινδύνους. Αποτέλεσμα είναι οι διαχειριστές και οι επενδυτές να κατασκευάσουν ένα γιγαντιαίο μηχανισμό Ponzi που λειτουργούσε όσο ανέβαιναν οι τιμές των ακινήτων. Οι τιμές των ακινήτων ανέβαιναν όσο οι ίδιοι τροφοδοτούσαν τη ζήτηση. Η ιστορία τελείωσε όταν τερματίστηκε η κερδοσκοπία στις τιμές των ακινήτων, όπου το σύστημα κατέρρευσε. Αυτή όμως είναι η μισή ιστορία. Σε κάθε περίπτωση, δεν μπορούμε να αγνοήσουμε το ρόλο των πολιτικών στην παρέμβαση των τιμών των ακινήτων εκτός μηχανισμού αγοράς. Ρόλος που δεν υπογραμμίζεται, μεταβιβάζοντας τις ευθύνες στην αγορά.

Ειδικότερα, η δημόσια πολιτική των ΗΠΑ από το 1992 και μετά είναι συνυπεύθυνη στην προώθηση μέσω των κρατικών τραπεζών Fannie Mae και Freddie Mac της συγκεκριμένης εξέλιξης. Οχι μόνο δεν είναι αμέτοχη αλλά ευθύνεται, καθώς δημιούργησε τις εξελίξεις στη διοχέτευση οικιστικών δανείων σε άτομα χαμηλής πιστοληπτικής ικανότητας (στα οικονομικά το λέμε κοινωνική πολιτική). Το υπουργείο Πολεοδομίας των ΗΠΑ (HUD) παρεμβαίνει στα Fannie Mae και Freddie Mac και ανεβάζει το ποσοστό των εγγυημένων από το δημόσιο δανείων από 12% του συνόλου, αρχικά στο 42% και στη συνέχεια στο 50% (2000) και 52% (2005). Η κρατική παρέμβαση σε συνάρτηση με το moral hazard των διαχειριστών δομεί μία αγορά που την αποκαλούμε subprime. Το καλό δημόσιο για μία ακόμη φορά στρεβλώνει τα κίνητρα και οδηγεί αγορές με κοντόφθαλμους διαχειριστές στην κρίση τους.

Οπως πολύ καλά γνωρίζει ο συνομιλητής μου από την παραδοσιακή του παιδεία, η νεοκλασική και φιλελεύθερη κριτική του R. Lucas εξηγεί πως τα ιδιωτικά κίνητρα αντιστρατεύονται κάθε προσπάθεια οικονομικής πολιτικής που στρεβλώνει τις αγορές. Οι αγορές είναι πιο έξυπνες από σας, διδάσκει ο Lucas, και θα σας νικήσουν στο παιχνίδι που πάτε να τις καθοδηγήσετε. Τα αποτελέσματα τα ζούμε.

Επιτέλους, πότε οι ανορθόδοξοι αναλυτές θα ξεπεράσουν το δίλημμα που τους βασανίζει χρόνια τώρα, ανάμεσα στους διεκδικητές και στη δομή (agents vs structure); Υπογραμμίζουμε ότι τα προβλήματα δεν προέρχονται από το σύστημα αλλά από τα άτομα που λειτουργούν και στην οικονομία και στην πολιτική. Ηθικός κίνδυνος και ασυμμετρία στην πληροφόρηση, δεν είναι κάτι που το γνωρίζουν μόνο οι ετερόδοξοι αλλά και οι ορθόδοξοι. Το θέμα δεν είναι η ορθοδοξία αλλά η λύση και η υπέρβαση των προβλημάτων.

Πριν αποφασίσουμε να καταδικάσουμε το σύστημα, ας δούμε πώς θα χρησιμοποιηθούν τα χρήματα των φορολογουμένων. Οι πρώτες ενδείξεις μιλούν για τοποθετήσεις αντίστοιχες με εκείνες του W. Buffet. Αν νομίζουν οι απανταχού τραπεζίτες ότι θα κρατήσουν τις περιουσίες τους αλώβητες και θα καλύψουν τα πιστωτικά τους ανοίγματα φτηνά, ας πάνε να δανειστούν από τον κ. Paulson. Στο τέλος θα προτιμήσουν τα χρήματα του Buffet. Οι πρώτες αντιδράσεις εμφανίστηκαν και στη χώρα μας.

Αλλά τη σημαντικότερη συμβολή του μηχανισμού της αγοράς την ξεχνάμε χωρίς να εξηγούμε το γιατί. Επειτα από δώδεκα χρόνια σταθερής και αδιάκοπης παγκόσμιας ανάπτυξης, με αυτό το σύστημα και με αυτές τις φιλελεύθερες επιλογές, ζούμε μία ριζική μείωση των ονομαστικών αξιών και μια ελεγχόμενη αποδυνάμωση της πραγματικής ανάπτυξης. Οι εκτιμήσεις για την παγκόσμια οικονομία, ακόμη και σήμερα, αφορούν συγκρατημένη ανάπτυξη για τα έτη 2008-2009. Η ανεργία δεν έχει πλησιάσει ούτε καν άλλες δύσμοιρες εποχές σοσιαλιστικής λογικής. Ο πληθωρισμός παρακολουθείται σταθερά και δεν μας ενοχλεί. Τα ασφαλιστικά ιδρύματα, ιδιωτικά και δημόσια, δεν καταγράφουν ζημίες σε επιπέδα που να μας προβληματίζουν. Το μόνο που μας ενοχλεί είναι η πτώση της περιουσίας ορισμένων επενδυτικών ιδρυμάτων, ορισμένων hedge funds, και ορισμένων διαχειριστών ιδιωτικών επενδυτικών κεφαλαίων. Ενημερωτικά, το επίπεδο πλούτου και ιδιωτικών κεφαλαίων πάνω από τα οποία τα συγκεκριμένα πιστωτικά ιδρύματα ασχολούνται με τον επενδυτή είναι, εξ όσων γνωρίζω, εξωπραγματικό σε σχέση με εκείνα των κοινών θνητών. Προς τι λοιπόν η τόσο εσπευσμένη άρνηση της ορθοδοξίας; Είμαστε υπέρ της προστασίας των μεγιστάνων του πλούτου; Εκεί που στις ΗΠΑ πιθανολογούνταν κοινωνικές επιπτώσεις, καθώς χαμηλόμισθοι είχαν προεξοφλήσει μέρος των συνταξιοδοτικών τους δικαιωμάτων, το κράτος διευκόλυνε την AIG.

Και δύο τελευταίες παρατηρήσεις. Η απορρύθμιση δεν δημιούργησε την κρίση, η απορρύθμιση δημιούργησε την ανάπτυξη σε παγκόσμιο επίπεδο. Το γνωρίζουμε πολύ καλά στη χώρα μας, με την τεράστια αλλαγή στα πιστωτικά δεδομένα και στα οφέλη που ζούμε όλοι μετά την αδιάλειπτη απορρύθμιση του τραπεζικού συστήματος. Ακόμη και σήμερα μπορούμε, αν θέλουμε, να γυρίσουμε πίσω στη χρηματοδότηση της κατοικίας με μεταχρονολογημένες συναλλαγματικές και αντιπαροχές. Αν θέλουμε μπορούμε να επιστρέψουμε τις πιστωτικές κάρτες και να ζούμε με τα άμεσα και όχι με τα μελλοντικά μας εισοδήματα. Το σύστημα δεν θα αλλάξει, οι συνθήκες ζωής μας θα αλλάξουν. Τα κίνητρα δεν θα αλλάξουν. Το σύστημα δεν θα καταργηθεί. Οι σαράφηδες και οι τοκογλύφοι θα εμφανιστούν για να καλύπτουν τις ατέλειες της ρύθμισης. Οι αγορές θα συνεχίσουν να αποτελούν το καλύτερο σύστημα που έχουμε για να αξιολογούμε το πλήθος των κινήτρων και των στόχων μας. Εκείνο που θα παραμένει αναπάντητο, αν και κάποτε θα πρέπει να απαντηθεί, είναι αν συμφωνούμε με την κοινωνική πολιτική και αν οφείλουμε, όταν την ασκούμε ως δημόσιοι λειτουργοί, να γνωρίζουμε ότι πρέπει να ελέγχουμε και τις συνέπειες των αποφάσεών μας. Αν δεν μας ενδιαφέρει τι συμβαίνει όταν παρεμβαίνουμε, ας μην κρίνουμε γιατί απέτυχε το «σύστημα», ας προβληματιστούμε πώς δεν θα αποτύχουμε ξανά.

Οσο για τους μη ορθόδοξους, προσωπικά περιμένω τη στιγμή που θα πλησιάζουν στο τέλος της ζωής τους, οπότε και προβλέπω ότι κάτω από το φόβο της αιώνιας καταδίκης θα αποδεχτούν την θεία μετάληψη της οικονομικής ορθοδοξίας.

Ο κ. Νικόλαος Χαριτάκης είναι επίκουρος καθηγητής στο Τμήμα Οικονομικών Επιστημών του Εθνικού Καποδιστριακού Πανεπιστημίου και διευθύνων σύμβουλος του Ταμείου Νέων Επενδύσεων.