Διασταυρούμενα Πυρά

Καθώς γράφονται αυτές οι γραμμές το τροποποιημένο σχέδιο Paulson έχει περάσει και η κρίση συνεχίζεται. Τα χρηματιστήρια πέφτουν, οι ευρωπαϊκές τράπεζες συνεχίζουν να έχουν δυσκολίες και η ΕΕ αποδεικνύει, όπως έχουμε συνηθίσει και στην εξωτερική πολιτική, την ικανότητά της για ουσιαστικές και συντονισμένες κινήσεις. Για ένα ετερόδοξο οικονομολόγο δεν είναι εύκολο να κρύψει κάποια συναισθήματα χαιρεκακίας. Η αστική μου παιδεία με βοηθά, αλλά μέχρι ενός σημείου.

Αυτή η χαιρεκακία δεν αφορά τόσο στους χρηματιστές που έπεσαν έξω, μια και αμφιβάλλω αν θα αποτελέσουν τα βασικά θύματα όταν κατασταλάξει η κρίση. Αλλά δεν μπορεί να μην πιάσει τους θεωρητικούς, ιδιαίτερα τους οικονομολόγους, και τους πολιτικούς που «έχαψαν» τη νεοφιλελεύθερη ιδεολογία για τη δυνατότητα αυτορρύθμισης των αγορών, για το ότι τα νέα χρηματοπιστωτικά εργαλεία δεν αυξάνουν συνολικά το ρίσκο αλλά απλώς το διανέμουν σε αυτούς που μπορούν καλύτερα να το σηκώσουν, και για το ότι η εποχή που μια κυβέρνηση κρατικοποιεί τράπεζες έχει περάσει για πάντα.

Αποδεικνύεται ότι η πραγματικότητα είναι πολύ πιο κοντά στις θεωρήσεις των μαρξιστών, και άλλων ετερόδοξων οικονομολόγων, που αντιμετωπίζουν τον καπιταλισμό ως σύστημα με εγγενή τάση προς την αστάθεια, όπου οι κλυδωνισμοί είναι συνήθως ενδογενείς. Την απορρύθμιση των χρηματαγορών, που επέτρεψε να αναδιπλωθεί η σημερινή κρίση, δεν μπορούμε να τη θεωρήσουμε μόνο εξωγενή παράγοντα.

Η ώθηση για απορρύθμιση ήρθε από την πίεση του ανταγωνισμού στις χρηματαγορές -έτσι φτάσαμε στα διάφορα δομημένα επενδυτικά οχήματα. Το πρόβλημα με πολλά από τα νεοκλασικά μοντέλα είναι ότι εξετάζουν την πραγματικότητα στις χρηματαγορές αφαιρώντας από το στοιχείο του χρόνου. Αντιθέτως, στην ετερόδοξη άποψη ζούμε σε οικονομίες που εξελίσσονται στο χρόνο και είναι ο συνδυασμός ανταγωνιστικών πιέσεων και το επίπεδο εμπιστοσύνης στην αγορά, σε ένα πλαίσιο το οποίο χαρακτηρίζεται από πολλαπλές ατέλειες της αγοράς που οδηγεί στις κρίσεις.

Το σχέδιο που πέρασε από το κογκρέσο υπέστη κριτική γιατί δεν αντιμετώπισε τη ρίζα του κακού.

Ενας λόγος είναι ότι έχουμε να κάνουμε όχι μόνο με κρίση ρευστότητας αλλά και κρίση φερεγγυότητας του χρηματοπιστωτικού συστήματος. Οπως τονίζει ο Stiglitz δάνεια δόθηκαν με βάση περιουσιακά στοιχεία που η αξία τους είχε φουσκωθεί μέσα από κερδοσκοπικές διαδικασίες, σε άτομα που τώρα αδυνατούν να τα ξεπληρώσουν –αυτό δεν είναι θέμα εμπιστοσύνης της αγοράς αλλά μια ωμή πραγματικότητα. Η κυβέρνηση στις ΗΠΑ αρνήθηκε τη λύση της άμεσης επένδυσης στις προβληματικές περιπτώσεις αυξάνοντας το μετοχικό κεφάλαιο των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων. Οπως αρνήθηκε την άλλη πρόταση των πιο φιλελεύθερων (με την αμερικανική έννοια) στοχαστών για τόνωση της ενεργής ζήτησης και αύξηση των κοινωνικών παροχών, συμπεριλαμβάνοντας και δαπάνες για την κοινωνική στέγαση. Και από τις δυο αυτές αρνήσεις βγάζουμε το εξής χρήσιμο συμπέρασμα: ο νεοφιλελευθερισμός δεν έχει να κάνει με την ποσότητα της κρατικής παρέμβασης, αλλά με τη μορφή της παρέμβασης και πρωτίστως με το ζήτημα του ποιος κερδίζει από αυτήν. Και η βούληση και η δυνατότητα για κρατική παρέμβαση υπάρχει όταν είναι να εξυπηρετήσουμε τους δικούς μας.

Δεν είναι εύκολο να δούμε σε πιο βαθμό αυτές οι εξελίξεις θα επηρεάσουν την ελληνική περίπτωση. Χρειάζεται να περιμένουμε. Οτι οι επιχειρήσεις και τα νοικοκυριά θα αντιμετωπίσουν προβλήματα ρευστότητας είναι σίγουρο. Για τη φερεγγυότητα του χρηματοπιστωτικού συστήματος ίσως δεν είναι και σκόπιμο να κάνουμε προβλέψεις. Αλλά ας τελειώσω με μια σκέψη γι’ αυτό το θέμα. Στο σημείο που εμείς θα έχουμε μικρότερο πρόβλημα, αυτό θα εξηγείται από την «καθυστέρηση» του δικού μας χρηματοπιστωτικού συστήματος, από το ότι τα δάνεια ακόμα χρηματίζονται από τις καταθέσεις και γενικά από το ότι οι αγορές μας δεν είναι τόσο πυκνές. Δηλαδή θα σωθούμε, αν σωθούμε, γιατί τα τελευταία χρόνια οι υπεύθυνοι της οικονομικής πολιτικής του ΠΑΣΟΚ και της ΝΔ δεν πρόλαβαν να μας «εκσυγχρονίσουν» όσο επιθυμούσαν.

*Ο κ. Ευκλείδης Τσακαλώτος είναι καθηγητής στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών