Διασταυρούμενα Πυρά

Συμφωνούμε τουλάχιστον σε ένα πράγμα με τον κ. Χαριτάκη –ότι στην Ελλάδα αν επιβεβαιωθεί ότι οι τράπεζες δεν θα έχουν μεγάλα προβλήματα, αυτό θα οφείλεται στο ότι οι πολιτικοί του δικομματισμού δεν πρόλαβαν να μας «εκσυγχρονίσουν» αρκετά. Οχι βέβαια ότι δεν το επιθυμούσαν –γιατί οι οικονομικοί σύμβουλοι και πολιτικοί του δικομματισμού τα τελευταία χρόνια μάς συνήθισαν σε ύμνους υπέρ του χρηματοπιστωτικού τομέα, για το δυναμισμό των καινοτομιών που μειώνουν το ρίσκο και για τα πολλαπλά οφέλη που θα διοχετευθούν σταδιακά σε όλη την οικονομία. Ο ίδιος ο Brown πριν από λίγα χρόνια, στα εγκαίνια του νέου στρατηγείου των Lehman Brothers στην Ευρώπη, μιλούσε για μια εταιρεία με μεγάλο μέλλον που της αξίζουν οι μεγάλες επιτυχίες που έρχονται. Αν οι δικοί μας εκσυγχρονιστές ανησυχούσαν την ίδια περίοδο για την απληστία των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων, τότε δεν συμμερίστηκαν αυτές τις ανησυχίες με εμάς τους υπόλοιπους.

Φοβούμαι όμως ότι όλα αυτά περί Καλβινιστικής ηθικής μάς πάνε, όπως τα έργα του Hollywood, βαθιά στην επιφάνεια των πραγμάτων. Εχει σημασία να παρατηρήσουμε ότι τα τοξικά προϊόντα άρχισαν με δάνεια σε κάποια από τα πιο φτωχά στρώματα της αμερικανικής κοινωνίας. Σε μια προηγούμενη εποχή του καπιταλισμού (1950-1970), αυτά τα στρώματα είχαν κάποια προοπτική μέσα από το κοινωνικό κράτος και τα προγράμματα κοινωνικής στέγασης. Επιπλέον, οι μισθοί είχαν μια σταθερή αύξηση. Στην εποχή του νεοφιλελευθερισμού το κοινωνικό κράτος έχει συρρικνωθεί και οι πραγματικοί μισθοί των εργαζομένων στην Αμερική το 2008 δεν είναι μεγαλύτεροι από ό,τι ήταν το 2000, αλλά είναι και ελάχιστα πιο πάνω από το επίπεδο της δεκαετίας του ’70. Το οικογενειακό εισόδημα υποστηρίχθηκε από τις περισσότερες ώρες που δουλεύουν οι Αμερικανοί σε σχέση με τους Ευρωπαίους και από τη μεγαλύτερη συμμετοχή των γυναικών. Αλλά αυτές οι στρατηγικές, εκτός του ότι έχουν φυσικά όρια, δεν έφτασαν. Ετσι εξηγούνται και τα δάνεια –μια στρατηγική που δούλεψε όσο οι τιμές των σπιτιών ανέβαιναν, αλλά που αποδομήθηκε όταν η φούσκα έσκασε…

Νομίζω ότι ο κ. Χαριτάκης δεν επιλέγει την πιο κατάλληλη σκηνή από τη Mary Poppinς (στην πραγματικότητα μάς παρουσιάζει μια σύνθεση αυτού του έργου με το Sound of Music, όπου εκεί όντως η July Andrews τραγουδά για να καλμάρει τα παιδιά). Οταν το παιδί του τραπεζίτη θέλει να δώσει τις δύο πέννες του σε μια φτωχή που πουλάει σπόρια για πουλιά, ο πατέρας επιμένει να ανοίξει λογαριασμό στην τράπεζα –η αντίσταση και οι φωνές του πιτσιρικά προκαλούν πανικό στην τράπεζα, που αναγκάζεται να σταματήσει τις συναλλαγές, και ο πατέρας χάνει τη δουλειά του αλλά βρίσκει την ευτυχία του. Το συντηρητικό κλείσιμο της ταινίας (ο πατέρας ξαναβρίσκει δουλειά στην τράπεζα) δεν μπορεί να αναιρέσει τον προβληματισμό για τη φτώχεια και τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα.

Η κρίση δεν είναι μόνο χρηματοπιστωτική. Δοκιμάζεται ένα ολόκληρο μοντέλο διακυβέρνησης. Οι νεοφιλελεύθεροι δεν μπορούν τώρα να περιορίσουν τους προβληματισμούς τους σε κάποιες υπερβολές των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων. Χωρίς αυτές τις «υπερβολές» οι ρυθμοί ανάπτυξης των καπιταλιστικών οικονομιών θα ήταν ακόμα λιγότερο εντυπωσιακοί από ό,τι ήταν τα προηγούμενα χρόνια. Η μήπως η αμερικανική οικονομία θα μπορούσε να λειτουργήσει ως η ατμομηχανή της παγκόσμιας οικονομίας χωρίς τα καταναλωτικά και στεγαστικά δάνεια και χωρίς τις διάφορες φούσκες στο χρηματιστήριο και τη στεγαστική αγορά; Μήπως η οικονομική στρατηγική στην Ελλάδα βασίστηκε σε διαφορετική βάση, και αν είναι έτσι γιατί το έλλειμμά μας (τρεχουσών συναλλαγών) αγγίζει το 15%; Η κρίση είναι πολύ πιο σοβαρή από ό,τι φαίνεται να πιστεύει ο κ. Χαριτάκης και θα χρειαστεί μεγάλα κοινωνικά επενδυτικά προγράμματα αν δεν είναι να μπούμε σε μεγάλη περίοδο στασιμότητας.

Αυτό βέβαια δεν σημαίνει ότι δεν πρέπει να ασχοληθούμε με το ίδιο το χρηματοπιστωτικό σύστημα. Χρειάζεται ένα σύστημα που θα ανασυνδεθεί με τις ανάγκες της πραγματικής οικονομίας. Το μοντέλο που απέτυχε βασίστηκε στην ιδέα της χρηματοοικονομικής ως αυτοσκοπό, όπου κυριάρχησαν η κερδοσκοπία, τα βραχυχρόνια κέρδη, τα στενά οριζόμενα χρηματοοικονομικά κριτήρια. Δεν είναι θέμα απληστίας, λες και ο υγιής καπιταλισμός βασίζεται σε ευγενή κίνητρα, το θέμα είναι να αμφισβητήσουμε τους στόχους και τις μεθόδους του χρηματοπιστωτικού τομέα.

Ο κ. Ευκλείδης Τσακαλώτος είναι καθηγητής στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών.